Gelik -Çatalağzı Şimendifer Hattı

1897 yılında Kozlu, Zonguldak ve Çatalağzı şimendifer hattı için imtiyaz alan Fransız şirketi Societe D'Heraclee- , (Ereğli Maden Osmanlı Anonim Şirketi) 1906 yılında Kozlu, Zonguldak ve Çatalağzı’na küçük ölçekli demiryolu kurmuştu. O zamana kadar kömür teleferik ile veya varagel sistemi ile ; hatta katırlarla ve insan gücü ile deniz kıyılarına taşınıyordu. Aslında raylı sitem 1879 yıllarına dayanıyordu. Ama o zaman lokomotif ile değil vagonlar ,;eşek ,at ,katırlarla yürütülüyordu. 1902 yılında Gelik-Asma Havai Hattı ile Zonguldak’a taşınıyordu.
Kömürün demiryolu sistemi ile Çatalağzı sahiline taşınması büyük kolaylık sağlamıştı. Gelik ve Karadon’dan çıkan kömürü gemilere taşımak için de ; Gelik ile o zaman Çatalağzı Sahili olarak bilinen Işıkveren ’deki Küçükağız sahili arasında demiryolu hattı kurdular. Küçükağız’a da bir iskele kurmuşlardı. Kömür tren vagonları bu iskeleye ; bu iskeleden sandallara , sandallar da gemilere taşınıyordu. Bu sahile Küçük ağız denmesinin nedeni de ; hemen yanında Kaz Köy sahiline büyük ağız denmesinden kaynaklanıyordu. Büyükağız engelsiz ulaşılırken, Küçükağız sahili tepelerin ardında kalıyordu Fakat Büyükağız sahili açık bir sahildi. Denizden yükleme yapılması zor olurdu. Bu sebep ile Küçükağız sahilin önündeki tepelik alan tıraşlandı. Demiryolu geçecek kadar kanal açıldı. (Bugün ÇATES Sahili olarak bilinir) Sahilin önündeki kayalık ,dalgakıran görevi yapıyordu.
1936’da kurulan şu anki demiryolu raylarının geçtiği yerden biraz daha içeride ; Çatalağzı çarşıya yakın bir yerden geçiyordu. Ama o zamanlar daha cadde yoktu. Tepelerin eteklerine denk geliyordu. Bu küçük trenlerin çektiği vagonlardan yerel halkın kömür çalmasından dolayı. Her seferde Osmanlı askerlerinden oluşan takımlar oluyordu. Doğancılar çayırından geçen tren , şu an ÇATES B Santralinin bulunduğu nizam kapısının oradan sahile yönelirdi. Bu hat tek hattan oluşuyordu. Yani tren kömürü boşalttıktan sonra aynı raydan geri dönüyordu.
1936 yıllında Ankara demiryolunun Çatalağzı’na bağlanması ile bu hat ,ülkedeki yeni demiryolları hatlarına uyumlu hale getirildi. Dünyada ve Türkiye’de kullanılan demiryolu hatları; iki rayın iç kenarları arası mesafe 1,435 m dir. Fransızların kurduğu dar hat ise ; 1,05 m’dir .
İşte bu fotoğraflar Çatalağzı ve bu hattın son ulaşım noktası olan Küçükağız girişini gösteriyor. Daha önce elimizde bu iskele görüntüsü bulunmuyordu. 6 sene önce gördüğüm fotoğraf tam net değildi. Şimdi teknoloji ile netleştirdiğim bu fotoğrafa baktığımda, ayrıntılar gözler önüne seriliyor. Küçükağız’da bulunan denizdeki kayalık fotoğrafta çıkıyor. Kozlu Sahilinde böyle bir kaya deniz içinde yoktur. Ayrıca Kozlu sahilindeki kömür yükleme iskelesi, burunun biraz ön tarafında kalıyordu. Hatta daha ilerisinde binalar vardır. Ama Küçükağız iskelesi ayakları , hemen tepenin dibindeki kayalıklara sabitlenmiştir.
Küçükağız iskelesi , o dönem Zonguldak’ta kömür yüklemek için kurulan 8 iskeleden biri idi.
Küçükağız (1), Kilimli (1), Zonguldak(2) ,Kozlu (1) Kandilli (2) Ereğli (1) İskeleleridir.
Aslında Fransızca "chemin de fer" demek, şömen döfer" diye okunuyor. Türkçede karşılığı demir yoludur. ".
Ancak Türkçeye geçerken hem anlamı, hem okunuşu bozulmuş, ''Şimendifer ''olarak telaffuz edilmiştir.

Hayati Yılmaz ile
Zonguldak Tarih